„Ef
ég skyldi einhverntíma komast í vandræði
þá vildi ég vera meðal ítala.“
- Halldór Laxness.
Lestu meira um hvernig íslensk skáld hafa
ort og skrifað
um Ítali og Ítalíu.
UMSAGNIR
„Við
erum búin að vísa mörgum í
hús til ykkar því af þeim vefjum
ítölskum sem við skoðum þá
held ég að ykkar geri betur en flestir að
vísa til vegar á Ítalíu og
ekki síst í Róm.“
„...hagnýtur
og
hentugur vefur sem fær nánast fullt hús
stiga út á upplýsingagildið
og skemmtilegheitin ...“
„Við
prentuðum út margar síður af þessum
snilldarvef og notuðum sem biblíu á
10 daga ferðalagi okkar um Róm.“
Um skatta, manntal og stjórnsýslu að fornu og nýju. Helsta tekjulind Rómverja voru skattlöndin, en þegar Rómaveldi var stærst náði það frá Bretlandi að Íran og hringinn í kringum Miðjarðarhafið.
Eftir Jóhannes Hraunfjörð Karlsson
Í Lúkasarguðspjalli er greint frá því hvernig skipun Ágústusar keisara um að allir skyldu skráðir til heimilis varð til þess að Jesús fæddist í Betlehem en ekki Nazaret. Svona geta vegir stjórnsýslunnar verið órannsakanlegir.
Við útreikning á sköttum er að mörgu að hyggja og gildir einu hvort viðkomandi er af húsi og kynþætti Davíðs eða úr landnámi Ingólfs. Nauðsynlegt er að vita hvað einstaklingurinn er gamall, hver heimasveitin hans er, hvort um karl eða konu er að ræða, hver hjúskaparstaða hans er, hvort hann eigi börn og þá hve mörg, hvert ríkisfang hans er og jafnvel í hvaða trúfélagi hann er. Þessar upplýsingar eru fengnar með manntali en manntal er forsenda allrar skattheimtu sem aftur er undirstaða allrar stjórnsýslu. Í manntali eru skráðar upplýsingar um aldur einstaklinga, fæðingarstað, kyn, hjúskaparstöðu, heimili, trúfélag og ríkisfang. Að auki eru þar oft skráðar upplýsingar um tekjur, eignir, atvinnu og menntun. Manntali er fyrst og fremst ætlað að afla upplýsinga um fólk svo að hægt sé að leggja á það skatta. Eftir því sem lengra líður frá gerð manntals minnkar stjórnsýslulegt vægi þess en jafnframt eykst sögulegt gildi þess. Manntöl varðveita ómetanlegar tölulegar upplýsingar um þjóðir og sögu þeirra og eru nægtarbrunnur fyrir sagnfræðinga og aðra sem stunda sögurannsóknir.
Á tímum Ágústusar keisara, sem ríkti yfir Rómaveldi 27 f.Kr til 14 e.Kr., var duglegur hlaupari að minnsta kosti sex vikur að fara milli Rómar og skattlanda í Palestínu. Skip voru yfirleitt enn lengur á leiðinni. Álagning beinna skatta var í andstöðu við hugtakið frjáls borgari og greiddu íbúar Rómar því ekki beina skatta, heldur eingöngu óbeina. Helsta tekjulind Rómverja voru skattlöndin, en þegar Rómaveldi var stærst náði það frá Bretlandi að Íran og hringinn í kringum Miðjarðarhafið. Skattar voru yfirleitt greiddir í vörum og þær þurfti að flytja til Rómar. Reynt var að koma í veg fyrir tap í hafi og gerður einn samningur við hvert skattland um að sjá um flutning á beinum og óbeinum sköttum frá skattheimtumönnum til Rómar. Af beinum sköttum má nefna tíund, nefskatt á menn og skepnur og landleigu af ríkisjörðum, en óbeinir skattar voru til dæmis ýmsir vegatollar, vörugjald, útsvar og sérstök gjöld vegna dyra, glugga og súlna, að ógleymdum saltskattinum. Þau fyrirtæki sem hrepptu samning um að flytja skattinn urðu stæðileg og voldug og störfuðu með svipuðum hætti og alþjóðafyrirtæki nútímans, með þúsundir starfsmanna um allan heim.
Á tímum Rómarkeisara var gífurleg spilling í yfirstjórn ríkisins. Enginn treysti neinum og rýtingsstungur í bak og fyrir voru alls ekkert einsdæmi. Keisarar þurftu hins vegar að geta treyst því að tekjurnar frá skattlöndunum skiluðu sér í kassann. Yfir þau voru settir skattlandsstjórar, sem heyrðu beint undir keisarann og voru fyrstu opinberu starfsmenn Rómaveldis. Til embættis voru eingöngu valdir sérfræðingar um innheimtu skatta og menn sérlega hliðhollir keisaranum. Keisarar vildu þó gjarna hafa hönd í bagga og lét Tíberíus, eftirmaður Ágústusar, þessi orð fylgja einum af skattlandsstjórum sínum: „Þegnarnir skulu klipptir, ekki rakaðir". Bókhaldið varð að vera pottþétt og var það falið leysingjum, sem voru fyrrum þrælar keisarans og haldnir þrálátum þrælsótta svo að drottinshollusta þeirra var hafin yfir allan grun. Smám saman jókst stjórnsýslan og fór að snúast um fleira en skatta. Kládíus, sem ríkti um hálfri öld á eftir Ágústusi, bjó til vísi að ráðuneyti sem í upphafi var til ráðgjafar um lög og fjármál í skattlöndunum, en síðar einnig í Róm. Laun opinberra starfsmanna Rómaveldis hækkuðu og fleiri urðu til að bítast um bitlingana. Leysingjunum var bolað burt og valdastéttir sóttu í embættin. Í byrjun þriðju aldar eftir Krist voru embættin orðin 136, og var þeim skipt niður í fjóra flokka miðað við laun og ábyrgð.
Rómaveldi liðaðist í sundur árið 476 eins og frægt er orðið, og hafa margar ástæður verið nefndar um fall þess. Skal látið ósagt hér hvort því hafi valdið of þungir skattar eða hvort opinberir starfsmenn hafi verið orðnir of margir. Hins vegar má sjá sömu tilhneigingu hérlendis og við Miðjarðarhafið: skattar, manntal og myndun stjórnsýslu haldast ætíð í hendur og eru hornsteinar samfélagsins.
Helstu heimildir
Íslandssaga a-ö - Alfræði Vöku-Helgafells. Höf. Einar Laxness. Rvík 1995. Íslenskur söguatlas. Fyrsta bindi. Frá öndverðu til 18. aldar. Ritstjórar: Árni Daníel Júlíusson, Jón Ólafur Ísberg og Helgi Skúli Kjartansson. 3. útgáfa. Rvík 1991. A history of taxation and expenditure in the western world. Höf. Webber, Carolyn og Wildavsky, Aaron. New York 1986. Þjóðskráin.
Texti þessi er styttri útgáfa greinar sem ber titilinn „Skattar, manntal og stjórnsýsla að fornu og nýju“ og er eftir Jóhannes Hraunfjörð Karlsson. Textinn er fenginn af vefnum www.rsk.is, styttur af RV, en greinin birtist fyrst í Tíund í desember 2002. Höfundur hefur lokið M.A. prófi í sagnfræði og fjallaði lokaritgerð hans um sögu skatta á Íslandi.
Eldaðu
ítalskt !!!
Oft er það einfaldleikinn sem blívur
best og segja má að eitt af því
sem einkennir ítalska matargerð sé sparleg
notkun hráefnis og krydda.
Söguás:
1929
Mússolíní og Píus páfi
XI. semja um réttarstöðu Páfagarðs
sem sjálfstætt ríki innan ítalska
ríkisins með samningi sem kenndur er við
Lateran.
Hátíðir
Kjötkveðju-
hátíð er haldin í Róm
svo til allan febrúarmánuð og nær
hámarki á Martedí Grasso,
sprengidag þeirra Ítala. Karnivalið virðist
aðallega vera hátíð smáfólksins;
telpurnar klæða sig upp í prinsessukjóla
og strákarnir í ofurhetjubúninga.
Hver
er maðurinn?
Silvio Berlusconi fv. forsætis-
ráðherra Ítalíu hóf ferilinn
sem dægurlaga-söngvari á ferjum, en
tók síðan að stunda viðskipti
og sá sér þá hag í að
stofna til vinfengis við stjórnmálamenn.
Feneyjar
Feneyjar eru reistar á mörgum hólmum
og helsti ferðamáti íbúa innan
borgarinnar hefur frá upphafi verið siglingar.
Upphaf
klaustur-
lífs
Það féll í hlut Benedikts frá
Núrsíu að stofna fyrstu munka-
regluna og ber hún nafn hans. Benedikt kom klaustri
á laggirnar á Monte Cassino á Suður-Ítalíu.
Kaþólsk
trú og lútersk
Ef kaþólskur maður bergir brauðið
við altarisgöngu verður brauðið að
holdi Krists í munni honum vegna þess að
presturinn framkvæmir athöfnina fyrir hönd
kirkjunnar.
Leonardo
Leonardo da Vinci er talinn einn mesti listamaður
sögunnar. Hann fæddist í smábænum
Vinci á Ítalíu um miðja 15. öldina
og hefur æ síðan verið við þann
bæ kenndur.
ÁBÓTINN
SAGÐI ...
„Rómaborg er
yfir öllum borgum, og hjá henni eru allar borgir
að virða sem þorp, því að jörð
og steinar og stræti öll eru roðin
í blóði heilagra manna“.
Í Lúkasarguðspjalli er greint frá því hvernig skipun Ágústusar keisara um að allir skyldu skráðir til heimilis varð til þess að Jesús fæddist í Betlehem en ekki Nazaret. Svona geta vegir stjórnsýslunnar verið órannsakanlegir.
Á tímum Rómarkeisara var gífurleg spilling í yfirstjórn ríkisins. Enginn treysti neinum og rýtingsstungur í bak og fyrir voru alls ekkert einsdæmi. Keisarar þurftu hins vegar að geta treyst því að tekjurnar frá skattlöndunum skiluðu sér í kassann. Yfir þau voru settir skattlandsstjórar, sem heyrðu beint undir keisarann og voru fyrstu opinberu starfsmenn Rómaveldis. Til embættis voru eingöngu valdir sérfræðingar um innheimtu skatta og menn sérlega hliðhollir keisaranum. Keisarar vildu þó gjarna hafa hönd í bagga og lét Tíberíus, eftirmaður Ágústusar, þessi orð fylgja einum af skattlandsstjórum sínum: „Þegnarnir skulu klipptir, ekki rakaðir". Bókhaldið varð að vera pottþétt og var það falið leysingjum, sem voru fyrrum þrælar keisarans og haldnir þrálátum þrælsótta svo að drottinshollusta þeirra var hafin yfir allan grun. Smám saman jókst stjórnsýslan og fór að snúast um fleira en skatta. Kládíus, sem ríkti um hálfri öld á eftir Ágústusi, bjó til vísi að ráðuneyti sem í upphafi var til ráðgjafar um lög og fjármál í skattlöndunum, en síðar einnig í Róm. Laun opinberra starfsmanna Rómaveldis hækkuðu og fleiri urðu til að bítast um bitlingana. Leysingjunum var bolað burt og valdastéttir sóttu í embættin. Í byrjun þriðju aldar eftir Krist voru embættin orðin 136, og var þeim skipt niður í fjóra flokka miðað við laun og ábyrgð.
MMX Saga /
Kirkja /
Listir /
Matur
/ Tenglar