 AÐFANGADAGSKVÖLDIÐ 1999 BANKAÐI Jóhannes Páll páfi inn Júbileum í Róm fyrir árið 2000. Hófst þá mikil trúar- og menningarhátíð í borginni sem stóð út árið. Og pílagrímar tóku að streyma til Rómar sem aldrei fyrr, enda margt merkilegt um að vera í þessari fornu borg á þessum fjölmerku tímamótum tveggja þúsalda.
Trúuðum fyrirgefið
Júbileum er heilagt ár í kaþólskum sið, s.k. helgiár sem haldið er aldarfjórðungslega í Róm í minningu frelsarans Krists. Á því ári fá trúaðir fyrirgefningu synda sinna. Eitt sinn var suðurganga forsenda aflausnar og þurfti að auki að heimsækja höfuðkirkjurnar fjórar. En eins og svo margt annað sem orðið er okkur nútímamönnum auðveldara, þá er það venjan að páfi veiti fyrirgefningu helgiársins öllum þeim sem vilja við henni taka, hvar sem þeir eru staddir. Þrátt fyrir að borgarbúar og gestir hafi þannig tapað náðarforréttindum sínum, flykkjast trúaðir og túrhestar engu síður til borgarinnar - bersyndugir og sumir jafnvel til í að syndga svolítið meira upp á náðina sem í vændum er. 1)
Hvellilúðurinn gellur
Júbileum á nafn sitt og uppruna að rekja til helgisiða Gyðinga. Í Gamla testamentinu segir að rétt eins og halda beri hvíldardag sjöunda dag vikunnar, þá skuli eins „halda Drottni hvíld“ sjöunda hvert ár:
Akur þinn skalt þú ekki sá og víngarð þinn skalt þú ekki sniðla. Korn það, er vex sjálfsáið eftir uppskeru þína, skalt þú eigi skera, og vínber óskorins vínviðar þíns skalt þú eigi lesa. Það skal vera hvíldarár [sabbatsár] fyrir landið. ... [En að sjö hvíldarárum liðnum skal boðað til fagnaðar og frelsis fimmtugasta árið] ... og þá skaltu ... láta hvellilúðurinn gjalla.
|
Hér er þá kominn lúðurinn sem trúarhátíð kaþólskra er kennd við - gjallarhorn þó öllu heldur, þar eð júbilhorn þetta (hebr. jobel, lat. iubilæum, ít. giubileo, e. jubilee) ku hafa verið hrútshorn. „Fagnaðarár skal fimmtugasta árið vera yður“ sagði Guð við Móse á Sínaífjalli. Þá er landinu gefin hvíld eins og fyrr, en skuldir gefnar upp, þrælum veitt lausn. 2)
Júbilárin í gegnum tíðina
Mikið vatn hefur runnið eftir bugðóttum farvegi Tíberfljóts á leið sinni til sjávar á þeim sjö öldum sem Júbileum hefur verið haldið í Róm. Hátíðin hefur þó í mörgu haldið sínu sniði í þessum aldanna straumi, þótt ófriðaröldur hafi vissulega valdið því að hún hafi ekki verið haldin.
 | | KIRKJUMUNIR Í Borgohverfinu við Páfagarð eru allmargar búðir sem selja ferðamönnum alls kyns kirkjumuni og minjagripi. | Júbileumið fyrsta
árið 1300
Saga júbiláranna nær allt aftur til aldamótaársins 1300 er Bónifasíus páfi VIII. stofnaði til hins fyrsta Júbileums. Kom hann þar með nokkurri skikkan á suðurgöngu pílagríma en styrkti jafnframt stöðu sína meðal veraldlegra valdhafa álfunnar með vísan til geistlegs eðlis síns embættis. Tildrög júbilhátíðarinnar voru því hvort tveggja trúar- og stjórnmálaleg, eins og svo oft áður og síðar. Fyrir það fyrsta höfðu áhrif páfastóls farið þverrandi með slæmu gengi hinna seinni krossferða sem nú voru aflagðar, en í postulans hásæti sestur maður sem vildi bæta þar úr. Og til áréttingar veraldlegu valdi sínu bætti Bónifasíus annarri kórónu á tíöru sína, sem við köllum páfakórónu, en sú fyrri var til merkis um andlegt vald páfa.
Í öðru lagi gætti eins konar aldamótaspennu meðal almennings sem segja vildi til synda sinna áður en dómsdagur rynni upp. Sögðu munnmæli að aldamótin þar áður hefði Rómarbúum verið veitt syndaaflát, en gert að sækja heim Péturskirkju hina eldri í staðinn. Þrátt fyrir að páfi og prelátar leituðu heimilda fyrir sögusögnum þessum fundu þeir engar, enda heil öld og hálf í að Páfagarður kæmi skipulagi á skruddur sínar með stofnun bókasafns. Árið 1300 rann upp en hvorki bólaði á heimsslitum né fyrirgefningunni sem átti að stytta vistina í hreinsunareldinum. En í febrúar sá páfi þann þann kost vænstan að verða við þrábeiðni borgarbúa og pílagríma um ár fyrirgefningar. Þrátt fyrir að júbilhátíð gerði veg borgarinnar meiri fór svo að Rómverjar misstu páfastól vestur til Avignon 1309 þar sem sjö franskir páfar sátu næstu sjötíu árin – og hefur verið líkt við Babýloníuútlegðina, sjötíu ára herleiðingu Gyðinga til Babýloníu á 6. öld f.Kr. En Júbileum var áfram haldið í Róm.
| „Fagnaðarár skal fimmtugasta árið vera yður“ sagði Guð við Móse á Sínaífjalli. | Sú var ætlun Bónifasíusar að Júbileum yrði næst haldið að öld liðinni, en Klemens VI. gat ekki beðið svo lengi. Boðaði hann til Júbileums árið 1350 og vísaði til hinnar gyðinglegu hefðar að halda fagnaðarár fimmtugasta hvert ár. Það er kannski til marks um vinsældir og mikilvægi júbilársins í trúarlífi kaþólskra þess tíma að Birgitta hin sænska var í hópi þeirra sem hvöttu páfa til að fjölga þeim í tvö á öld, því annars ættu svo fáir möguleika á náðinni og mannsaldurinn svo skammur. Klemens var þó fjarri góðu gamni það júbilárið, heldur sat sem fastast í Avignon. Þrjátíu og þremur árum síðar ætlaði Úrban VI. páfi að halda Júbileum til minningar um þann tíma er Kristur hafði hérvist, en þá var eins og spádómar Opinberunarbókarinnar ætluðu að rætast og hátíðarhaldi frestað til 1390 sökum plágu. Rétt áður en það júbilár gekk í páfagarð dó Úrban og Bónifasíus IX. tók við. Sá varð fyrsti páfinn til þess að lifa tvö júbilár, hið síðara hélt hann aldamótaárið 1400.
 | | PÉTURSTORG Í hádeginu á hverjum sunnudegi safnast bæjarbúar, pílagrímar og aðrir ferðamenn fyrir á Péturstorginu og hlýða á messu páfa frá skrifstofuglugga hans efst t.h. á myndinni. | 25 ára reglan
Tuttugu og fimm ára reglan komst ekki á fyrr en með sjöunda júbilárinu 1475 og hefur verið haldið á aldarfjórðungsfresti æ síðan. Undantekningar þar á eru árin 1800 og 1850 sem ekki voru haldin vegna ófriðar. Júbilár eru kölluð regluleg þegar þau eru haldin samkvæmt hefðinni en hin óregluleg sem boðað er til af sérstöku tilefni, t.d. óreglulegu júbilárin 1933 og 1983 þegar ártíðar og endurlausnar Krists var minnst. Hið eina almennilega Júbileum sem kirkjunni tókst að halda á síðustu öld (þ.e. þeirri 19.) og opna sínar helgu dyr fyrir trúuðum var árið 1825, þegar Bertel nokkur Thorvaldsen vann að miklu minnismerki yfir Píus VII. sem verið hafði páfi allan þann tíma sem listamaðurinn dvaldi borgríki hans. Stendur minnismerkið í Péturskirkjunni vinstra (sunnan) megin í góðum félagsskap við önnur meitluð snilldarverk mannsandans. Leó XII. hafði tekið við af Píusi og boðað til júbilhátíðar, en gaf sér þó tíma til kurteisisheimsóknar á vinnustofu listamannsins Albertos.
| Þrátt fyrir að Kristur konungur hafi væntanlega ætlað annað, ákvað páfinn að hinar helgu dyr skyldu uppmúraðar og innsiglaðar fram að júbilárinu næsta. Hefur svo haldist síðan og mörgum þótt þröngt fyrir dyrum hjálpræðisins. | Helgiár og helgar dyr
Júbilárið 1500 er æði sérstakt í sögunni. Þá var garðstjóri Alexander VI., spænskur að kyni, en á kjörári hans stækkaði heimskortið um eina heimsálfu. Bryddaði hann upp á nokkrum nýjungum er urðu með tímanum að helstu hefðum Júbileumsins. Þetta júbilárið var hið fyrsta sem nefnt var helgiár (anno santo), auk þess sem opnaðar voru helgar dyr (porta santa) í hverri hinna fjögurra höfuðkirkna Rómar. 3) Júbilárið 1423 Hafði Marteinn páfi V. í fyrsta skipti boðið iðrandi pílagrímum að ganga um sérstakar vígðar dyr til hliðar við aðaldyr Jóhannesarbasilíku. Var líkingin sótt til orða Krists er hann sagði „Ég er dyrnar. Sá sem kemur inn um mig, mun frelsast, ...“. 4) Þrátt fyrir að Kristur konungur hafi væntanlega ætlað annað, ákvað páfinn að hinar helgu dyr skyldu uppmúraðar og innsiglaðar fram að júbilárinu næsta. Hefur svo haldist síðan og mörgum þótt þröngt fyrir dyrum hjálpræðisins, en til þess að opna verður að sjálfsögðu að vera lokað og er opnun helgidyra Péturskirkjunnar helsta tákn helgiársins.
Júbileum og listin
Júbilárin eru ekki síst merkileg í sögunni fyrir að hafa gefið páfum tilefni til að gera borginni gott í listaverkum og byggingum. Tökum júbilárið 1475 sem gott dæmi. Sixtus IV. boðaði til þeirrar júbilhátíðar og ákvað að auka enn við dýrð borgarinnar. Lét páfi byggja þarfa brú frá Gyðingahverfinu á eystri bakkanum (miðbænum) yfir í Trastevere hverfið og áttu þá pílagrímar góðan aðgang að Sesseljukirkju og Maríukirkju í Trastevere, eða upp til Péturskirkjunnar. Þörf var brúin, því júbilárið þar á undan hafði það hörmulega slys orðið að tæp tvö hundruð mannna tróðust til bana á Engilsbrú framan við Engilsborg, grafhýsið gamla Hadríanusar keisara, sem þá var eini vegurinn til og frá Péturskirkjunni. Nú er nýbúið að gera upp brúna og í tilefni af júbilárinu þessu. En það mannvirki sem fleiri ættu að kannast við er kapella sú sem hinn postulegi herra Sixtus reisti sér í garði sínum og er við hann kennd. Veggi þeirrar kapellu og loft skreyttu síðan mestu listamenn sögunnar og er víðfrægt, en kardinálar nýta hana til páfakjörs.
Júbilárið 2000
Eins og áður segir hófst júbilárið síðasta um jólin 1999 og á dagsetningin rætur að rekja til þess tíma er aðfangadagur var jafnframt síðasti dagur ársins. Helgiárið er opnað á táknrænan hátt með því að páfinn bankar þrisvar með silfurhamri á tvískipta bronshurð fyrir hinum helgu dyrum Péturskirkjunnar og beiðist inngöngu í Guðshúsið fyrir sig og trúbræður sína og systur. Að innanverðu eru dyrnar innmúraðar hefðinni samkvæmt og því verður páfi að bíða stutta stund meðan  veggurinn er tekinn niður. 5) Júbilárið varir venjulega frá jólum til jóla. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar síðustu júbilár, en fram að því hafði skapast nokkuð fastmótuð Júbilhefð á sjö öldum, eins og áður segir. Opnunarhátíðin hefur hingað til farið fram samtímis í höfuðkirkjunum fjórum og hafa þá kardinálar verið sérskipaðir til að opna hinar helgu dyr í hinum páfakirkjunum þremur. En þetta árið var sá hátturinn hafður á að helgidyr Jóhannesarkirkju og Maríukirkju voru opnaðar á jóladag, en dyr Pálskirkju ekki fyrr en 18. janúar. Páfinn lokaði svo hinum helgu dyrum Péturskirkjunnar og sló þar með botninn í júbilárið á þrettándanum 2001. Þannig tengdi helgiárið 2000 tvær aldir og tvær þúsaldir.
Hvert júbilár á sér langan aðdraganda í undirbúningi, en þremur árum fyrir hátíðarárið hefjast framkvæmdir og nánari skipulagning fyrir alvöru. Þessi þrjú aðfararár eru einnig haldnar hátíðir og ráðstefnur er tengjast undirbúningnum.
Borgin tekur til
Það stóð mikið til í Róm. Borginni var í senn nauðsyn á andlitslyftingu og ljúft að nýta sér kærkomið tækifæri til að taka sig á í verslun og þjónustu. Var til dæmis gefið út gæðavottorð til handa þeim sem uppfylla settar (og sjálfsagðar) reglur um verslun og þjónustu. Mannvirki af öllum stærðum og gerðum frá helstu tímabilum sögunnar - keisaraöld, endurreisn, barokki, til nýklassíkur og arkitektúrs fasismans - voru þvegin og lagfærð: Hús og hallir, kirkjur og borgarmúrar, gosbrunnar og höggmyndir, sigurbogar og hringleikhús, torg og lestarstöðvar. Því er ekki að furða að miðbærinn hafi hreinlega verið að hverfa bakvið dúka og vinnupalla, en götur margar sundurgrafnar við endurnýjun gamalla lagna. Þykir mörgum nóg um í borg sem er víða eins og flakandi sár þar sem búið er að spretta sundur jörðinni til að sýna okkur aftur í fortíðina. Opnar grafir - upp úr grafarbotninum marmarasúlur og þverbitar, bein úr burðargrind borgarlíkamans forna.
Samgöngubætur
Brýn þörf var og fyrir bættar samgöngur og í þeim efnum var ekki niðurskurður heldur uppskurður. Nýir vegir lagðir og brýr byggðar, lestarjarðgöng boruð vestur fyrir Páfagarð. Umferðarteppa á meðan. Nýjir spor- og strætisvagnar hafa verið teknir í gagnið á nýjum leiðum. En götusteinar Rómar, sem Nikulás ábóti sagði alla roðna blóði heilagra manna, eru nú hver af öðrum að hverfa undir malbik gleymsku og fyrirgefningar sem á að vera heldur þýðara yfirferðar.
Að þessu sögðu er auðvelt að ímynda sér að enn betra og skemmtilegra verði að gista borgina næstu árin eftir Júbileum, því nú er búið að gera við helstu byggingar, bæta samgöngur, gistiaðstöðu, upplýsingamiðlun og þjónustu almennt. Róm er ekki stórborg eins og París og Lundúnir, en hún virðist þola gesti sína alveg ágætlega og því ekkert til fyrirstöðu að menn og konur taki sér göngustafinn í hönd og arki til Róms.
1) Það skal tekið fram að kirkjan veitir aðeins full syndaaflát þeim sem játa syndir sínar, ganga til altaris og heimsækja tilgreindar kirkjur, innan eða utan Rómar. 2) Gamla testamenntið, Leviticus 3. Mósebók 25.1-5, 25.9, 25.11 - Sabbatsárið, Fagnaðarárið. 3) Segja má að þetta júbilárið (1500) hafi opnun og lokun helgidyranna fest sig í sessi, en siður þessi hafði verið að þróast öldina á undan. 4) Gamla testamenntið, Jóhannes, 10, 9. 5) Helgidyr Péturskirkjunnar eru 5. dyr, lengst t.h. utanfrá séð. Múrað hefur verið upp í dyrnar og hurðirnar teknar af hjörum sínum þannig að sér í beran múrinn beggja vegna - þangað til það óhapp varð helgiárið 1975 að kvarnaðist úr múrverkinu við bank Páls VI. og hraut í hans hátign. Var þá brugðið á það ráð að múra bara að innanverðu en hafa hurð að utanverðu. Bónifasíus VIII. ríkti 1294 – 1303 og hét Benedikt, af áhrifamikilli rómverskri ætt Caetani, stofnaði Rómarháskóla. Klemens VI. ríkti 1342 – 52, var franskur og hét Pierre Roger. Alexander VI. ríkti 1492 – 1503, var spænskur og hét Rodrigo di Borja (Borgia).
Þær fjórar höfuðkirkjur Rómar sem hafa helgar dyr eru einnig sk. páfakirkjur. Þær eru Péturskirkja (San Pietro), Maríukirkja (Santa Maria Maggiore), Jóhannesarkirkja í Lateran (San Giovanni in Laterano) og Pálskirkja utan múra (San Paolo fuori le mura).
Það hefur oft fylgt júbilárum að taka menn í dýrlingatölu. „Beatificazione“ heitir það á ítölsku þegar páfinn lýsir látinn mann sælan, kominn með kennitölu og lögheimili í samfélagi blessaðra í Himnaríki, og er það áfangi á leið til dýrlings. Að kanónera er það hins vegar kallað þegar beati er tekinn í dýrlingatölu. Enginn páfi hefur verið örlátari á náðina en Jóhannes Páll.
Vefur Páfastóls er á www.vatican.va
Grein þessi var rituð í Neskaupstað vorið 2000
og birt í Morgunblaðinu í maí sama ár.  Lestu líka um suðurgöngu Íslendinga hér í Rómarvefnum. |
